„Żadnych kwiatów — prosimy o datki na inwalidów!”
Autor: Janek Wielgosz
Mar 29, 2026
Gdyby Emil Przedrzymirski de Krukowicz zgromadził zaledwie ułamek swoich życiowych osiągnięć, i tak stanowiłoby to już imponujący dorobek. Jednakże, podobnie jak wiele wybitnych postaci jego pokolenia, Przedrzymirski stworzył dziedzictwo wielkości, któremu niewielu mogło dorównać.
Wczesne lata i służba wojskowa
Przedrzymirski urodził się 25 stycznia 1886 roku w Niemirowie, na terenie dzisiejszej Ukrainy, będącym wówczas częścią zaboru austriackiego. Pod koniec wieku nastoletniego wstąpił do akademii wojskowej, a w 1906 roku uzyskał stopień podporucznika. Przebieg jego służby wyznaczały doniosłe wydarzenia i zmieniające się granice; podczas I wojny światowej służył w armii austro-węgierskiej, a po odrodzeniu państwa polskiego w listopadzie 1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego.
Gdy w 1920 roku wojna polsko-bolszewicka wkroczyła w decydującą fazę, Przedrzymirski objął dowództwo 16 Pułku Artylerii Polowej, pełniąc funkcję dowódcy południowego odcinka obrony Grudziądza, kluczowego punktu strategicznego. Za przywództwo i męstwo wykazane w bitwie pod Horodcem na Polesiu został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari, najwyższym polskim odznaczeniem wojskowym za odwagę w obliczu wroga.
Gen. Przedrzymirski (stoi po lewej, w mundurze) podczas uroczystości sprowadzenia szczątków gen. Bema, czerwiec 1929 r.
W okresie międzywojennym Przedrzymirski awansował w strukturach polskiego wojska, służąc jako Szef Departamentu Artylerii w Ministerstwie Spraw Wojskowych oraz jako przedstawiciel dyplomatyczny podczas licznych misji zagranicznych. Szczególnie fascynującym epizodem był moment, gdy Przedrzymirski stanął na czele komitetu odpowiedzialnego za sprowadzenie do kraju szczątków generała Józefa Bema, legendarnego Polaka, który rozpoczął karierę wojskową jako oficer w armii napoleońskiej, a ostatecznie służył jako pasza i osmański generał dowodzący obroną Aleppo przed Beduinami i rebeliantami w 1850 roku.
II wojna światowa i życie powojenne
W chwili wybuchu II wojny światowej Przedrzymirski posiadał stopień generała brygady i dowodził Armią „Modlin”, jedną z pierwszych formacji, które stawiły realny opór nacierającej armii niemieckiej we wrześniu 1939 roku. Żołnierze Przedrzymirskiego walczyli mężnie przez cały wrzesień, stawiając ostateczny opór w bitwie pod Tomaszowem Lubelskim (21–26 września 1939). Wynegocjował warunki kapitulacji, w wyniku której został internowany w niemieckim obozie jenieckim na resztę wojny, odzyskując wolność dopiero, gdy obóz został wyzwolony przez Amerykanów w kwietniu 1945 roku.
Pułkownik dr Frey, komendant Oflagu VII A w Murnau, wita generała Tadeusza Piskora, dowódcę Armii „Lublin”. Z tyłu stoją generałowie, w tym Przedrzymirski. Generał Piskor odmawia uściśnięcia dłoni Freya (źródło: Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego).
W pierwszych latach powojennych Przedrzymirski wyjechał do Paryża i Nicei, gdzie reprezentował innych wyzwolonych polskich generałów. W 1947 roku połączył się z rodziną w Wielkiej Brytanii. W 1949 roku wraz z żoną Reginą przeprowadzili się do Montrealu, aby dołączyć do córki Małgorzaty, po czym w 1950 roku na stałe osiedli w Toronto.
Ukochany lider Polonii, cichy bohater społeczny
Mimo że jego status cywilny oficjalnie figurował jako emeryt, generał Przedrzymirski prowadził niezwykle aktywne i produktywne życie w społeczności torontońskiej Polonii, szybko stając się liderem w lokalnych organizacjach kombatanckich i społecznych. Sumiennie pełnił funkcję wiceprezesa Zarządu Głównego SPK, głęboko angażował się w działalność Związku Narodowego Polskiego (ZNP) oraz przewodniczył Komitetowi Inwalidów, zbierając fundusze dla niepełnosprawnych weteranów w Kanadzie i za granicą. Aktywnie udzielał się również w Kole Przyjaciół Harcerstwa, pamiętając o szczególnej więzi, jaka od dawna łączyła Wojsko Polskie z ruchem harcerskim.
Pomimo swoich znakomitych osiągnięć wojskowych, generał nie domagał się szczególnych względów, jakich zazwyczaj oczekiwano wobec oficera jego rangi. Zamiast tego zyskał wśród Polonii serdeczny przydomek „Dziadzia” – tytuł pełen czułości, na który zapracował swoją silną prawością, przystępnością i duchem koleżeństwa, zdobywając szacunek Polaków z najróżniejszych środowisk i warstw społecznych.
Zaangażowanie Przedrzymirskiego w pomoc swoim rodakom na uchodźstwie wykraczało daleko poza obowiązki ceremonialne czy zebrania kół. Został współwłaścicielem Euro-Trade, lokalnej polskiej firmy wysyłającej paczki, która stała się narzędziem anonimowej dobroczynności, biorąc na siebie koszty wysyłki setek darmowych paczek z pomocą dla niepełnosprawnych polskich weteranów, którzy wciąż zmagali się z trudnościami w Europie Zachodniej.
Generał Przedrzymirski zmarł nagle na atak serca 29 maja 1957 roku w Toronto. Został pochowany na tamtejszym cmentarzu Holy Cross.
W artykule pożegnalnym opublikowanym na łamach gazety „Głos Polski” w czerwcu 1957 roku, jego przyjaciel i towarzysz broni Stanisław Zybała przywołał testament zmarłego:
„— Żadnych kwiatów, proszę pana, w ich miejsce proszę złożyć datek dla naszych inwalidów — oświadczono mi w ub. czwartek, 29 maja, gdy przygnębiony smutną wiadomością o nagłym zgonie gen. Emila Przedzrymirskiego pośpieszyłem złożyć rodzinie wyrazy współczucia.
DLA INWALIDÓW! Rodzina zmarłego zna dobrze sercem pisany testament Generała, jednej z najpiękniejszych postaci naszego polonijnego życia w Kanadzie. Znał go każdy Polak, zaangażowany w polskim życiu społecznym w Kanadzie, a zwłaszcza w Toronto. Znał go i szanował, a jeśli znał go bliżej, to i kochał. Bo trudno nie było pokochać tego kryształowej uczciwości, niepokalanego charakteru człowieka, kulturalnego, uczynnego, zawsze uśmiechniętego starszego pana”.
Grób generała Przedrzymirskiego i jego żony Reginy, cmentarz Holy Cross, Toronto.
Bibliografia:
Zybała, Stanisław. “Nad mogiłą Żołnierza, Społecznika i Jałmużnika.” Głos Polski, June 6, 1957.
“Emil Krukowicz-Przedrzymirski,” Wikipedia, wolna encyklopedia, last modified 2025-04-28, https://pl.wikipedia.org/wiki/Emil_Krukowicz-Przedrzymirski.
Różne materiały publiczne oraz zdjęcia pochodzące z Centralnego Archiwum Wojskowego i Narodowego Archiwum Cyfrowego.